|
|||||||
|
|
|
|||||
|
|
|||||||
|
|||||||
|
|
|
|||||
|
|
|||||||
İNGİLİZ AKADEMİK KÜTÜPHANELERİNDE
ELEKTRONİK KAYNAK PAYLAŞIMI
Selma (Alpay) Aslan
Hızla artan bilgi kaynaklarına karşın azalan alım gücü ve bunun yanında elektronik ortamdaki bilgilerin iletişim tekonolojisinin yarattığı olanaklarla daha kolay paylaşılabilmesi, her zaman gündemde olan kaynak paylaşımını, günümüzde çok daha belirgin bir biçimde ön plana çıkarmış bulunuyor. Bilgi hizmetlerinde özellikle oldukça önde giden Anglo-Amerikan ülkeleri ve diğer bazı ülkeler 90'lı yıllarda bu konuya büyük bir ağırlık vermiş bulunuyorlar.
Ben özellikle İngiltere'de bu konunun ne şekilde ele alındığı konusunda bilgi sunmaya çalışacağım. Bugün varılan aşamaya nasıl gelindiğini kavrayabilmek için 1993'de, yüksek öğrenim kurumları kütüphanelerinin durumunu değerlendirerek çeşitli tavsiyelerde bulunan Follett Çalışma Grubu'nun hazırladığı rapora bakmakta yarar var. Bu raporda şu saptama yapılmıştı:
Eğitim, öğrenim ve araştırma için kütüphanenin gerekli bilgilerin tek deposu olduğu geleneksel görüşü artık yeterli değildir. Bilgi artık her tür ortamda ve yerde bulunabilmektedir. Tarihe, coğrafyaya ve var olan kaynaklara dayalı olarak bu materyallerin az ya da çoğu bir kütüphanede olabilir, ama tümüne herhangi bir kütüphanenin bir başına sahip olması olası değildir. Vurgu bilgi ve bilgiye erişime doğru kaymaktadır. Bunun derin ve uzun erimli yansımaları söz konusudur ve tüm kuruluşlar bu durumu yararlarına değerlendirebilecek konumda olduklarından emin olmalıdırlar.[i]( Section: Management ch 1 para.5)
Raporda yer alan tavsiyelerden biri ise, hernekadar tek tek kuruluşların ana sorumlulukları kendi elemanlarına ve öğrencilerine hizmet vermekse de bazı durumlarda bu sorumluluğu başka kurumlarla veya kurumların oluşturduğu gruplarla ortak olarak yerine getirmeleri idi. Fon konseylerinin (funding councils) bu tür ortak girişimleri desteklemek için üç yıllık bir dönemde 500,000 ayırmaları önerilmiştir. Beklenen yarar ise maliyetin düşmesi değil hizmetin gelişmesi idi. (ch 1 para 21) Daha stratejik bir yaklaşımla daha fazla işbirliği ve paylaşımın teşvik edilmesi ile ilgili olarak üç tavsiye kararı alınmıştı: (ch.24)1) 10 milyon tüm sisteme hizmet verecek belli konudaki araştırma dermelerinin geliştirilmesi için ayrılmalı. Örn. insan bilimleri (ch 25); 2) iki derleme üniversite kütüphanesine (Ox & Cam) 1.1 m (ch 26); 3) stratejik bir yaklaşım geliştirmek için araştırma yapılması (Section Supporting research ch 27).
Raporun bilgi teknolojisi ile ilgili bölümünde ise üç yıllık bir dönemde fon konseylerinin JISC kanalıyla harcanmak üzere 20 m ayırmaları (ch28) standartların geliştirilmesi, talep üzerine yayıncılık, elektronik belge ve makale sağlama hizmetlerine yönelik çalışmalar yapılması önerilirken, "Geleceğin etkili kütüphane hizmetlerini yaratabilmek için IT'den yararlanılması hayati önem taşımaktadır." denmekteydi.(ch 29)
Bütün bu önerilerin temelinde ise maliyetleri artması nedeniyle abonelerin azaltılmak zorunda kalınmış olması ve edinime karşın erişim kavramının gelişmesi vardı. (Subscriptions decreased because of cost (p 67) access vs holding (68 b) Ch 3 Background factors)
Bu yıl Temmuz ayında yayınlanan ve büyük ilgiyle karşılanan Dearing Raporu'nda ise daha çok eğitimin kalitesinin yükseltilmesi ve iletişim ve bilgi teknolojilerinin eğitim amacıyla kullanımı gibi konuları kapsanmakla birlikte, araştırmacılara sunulan bilgi hizmetlerinede değinilmekte ve şu öneride bulunulmaktadır:
Ortak Bilgi Sistemleri Komitesi (JISC) 'nin araştırmacılar için sürekli olarak kaliteli ve düşük maliyetli iletişim ve bilgi teknolojileri hizmetlerini finanse etmeğe ve yönetmeğe devam etmesini tavsiye ederiz, ancak zaman içinde kullanım oylumu bazında ücret uygulamasına başlamalıdır. ( Chapter 11
27) Bu raporda ayrıca 1999/2000 itibarile tüm yüksek öğrenim kurumlarının iletişim ve bilgi stratejilerini belirlemiş olmaları da tavsiyeler arasında yer almaktadır. (Chapter 13 - 41)
Bu iki raporda adı geçen Ortak Bilgi Sistemleri Komitesi, 1996/2001 yıllarını kapsayan Beş Yıllık Strateji raporunda , komitenin geçmiş yıllardaki başarısının altını çizerek, bilgi toplumu gerçekliğe dönüşürken İngiltere'de yüksek öğrenim ve araştırmanın küresel rekabet ortamına gireceğini vurgulamakta ve ortak çalışmaların getirdiği yararların yaşamsal önem kazandığını belirtilmektedir. Strateji dört ana ögeyi içermekte olup bunlardan biri kapsamlı ve eşgüdümlü biçimde derlenmiş elektronik bilgilere erişimdir (http://www.niss.ac.uk/education/jisc/pub/strategy.html) Ana hareket noktaları arasında ise elektronik bilgilerin sağlanarak sunumunun hızlandırılması ve araştırmacılara dağıtık bir ulusal elektronik kaynaklar dermesi sunmak yer almaktadır. Elektronik verisetleri ve bilgilerin merkezi olarak sağlanması yüksek öğrenim çevrelerine kayda değer kazanımlar sağlamıştır. Verisetlerinin merkezi olarak sağlanması, İngiltere'ye, ticari piyasa ile karşılaştırıldığında yılda 7 milyon £, yazılımların merkezi alımı ise 30M £ kazandırmaktadır. Yapılan bir araştırmada sunulan elektronik bilgi hizmetlerine değer verildiği ve sunulan hizmetlerin daha da genişletilmesi beklentisi olduğu saptanmıştır.
BIDS/ISI
JISC, kamu ve özel sektörden kuruluşlarla işbirliği yapılarak erişilebilen bilgilerin artırılması ve ayrıca tek tek yüksek öğrenim kuruluşlarının satınaldıkları verisetleri ve elektronik bilgilere daha yaygın erişim sağlanabilmesini destekleme ve tüm bilim dallarının duplikasyona yol açılmadan kapsanmasını sağlamak hedefini gütmektedir.
PRESENT.PRE
Bu aşamada JISC'in bu hedefleri gerçekleştirmek için nasıl bir yapılanma içinde ne tür hizmetler sunduğundan söz etmek istiyorum. JISC ülkenin yüksek öğrenim kurumlarını finanse eden fon konseylerine bağlı olarak çalışmakta olup Ağlar için Danışma Komitesi kanalıyla ağ hizmetlerini, Elektronik Bilgi Komitesi kanalıyla bilgi hizmetlerini yürütmekte ayrıca, Teknoloji Uygulama Programı kapsamında teknoloji uygulamaları standartları üzerinde çalışmakta, projeler yürütmekte, ve Güncel Bilgilendirme, Bağlantı ve Eğitim Komitesi kanalıyla insan gücü ve örgütsel sorunları ele almaktadır.
PRESENT 2
Bu panelin konusu bağlamında yoğunlaşmakta yarar gördüğüm konu, oluşturulmağa çalışılan dağıtık ulusal elektronik kaynaklar.
Birleşik Yüksek Öğretim Yazılım Ekibi, CHEST'in sunduğu hizmetlere baktığımızda ortaya oldukça çarpıcı bir tablo çıkıyor. CHEST yazılım, veri, bilgi, eğitim materyalleri ve diğer IT ile ilgili ürünlerin sağlanmasında bir odak noktası oluşturuyor. Kazanç gözetmeyen bu kuruluş kayda değer ölçüde kendi kendini finanse eder duruma gelmiş olmakla birlikte fon konseyleri kanalıyla Eğitim Bakanlığı 'ndan büyük ölçüde destek almaktadır. Üniversiteler dışında 16 yaş sonrası üniversite derecelerine yönelik olmayan eğitim programına, Britanya Araştırma Konseylerine ve İrlanda Cumhuriyeti'ndeki benzeri kuruluşlara da hizmet vermektedir. CHEST enerjisini en yoğun biçimde IT ürünleri sağlayan firmalarla yapılan anlaşmalara harcamaktadır. Genelde beş yıllık dönemler için yapılan anlaşmalar, kuruluşların yıllık bir sabit ücret karşılığında gerek öğrencilerin, gerekse personelin kullanımı için yerleşke lisansı almalarına yöneliktir. Lisans imzalayan kuruluşlar anlaşmanın sonuna kadar ürünü almak durumundadırlar. Yıllık ödentiler CHEST tarafından toplanmakta ve üreticiye bir defa da ödenmektedir. Bu anlaşmaların standart olması, kullanıcılara kolaylık sağlamaktadır. Tek tük anlaşmalar standart dışı hükümler taşımakta olup bunlara dikkat çekilmektedir. CHEST Yazılım Hırsızlığına Karşı Federasyonun (Fed Against Software Theft-FAST) üyesi olup akademik çevrelerin yazılım üreticileri için güvenli bir sektör olması için gerekli her çaba gösterilmektedir. Yazılım ve Verisetleri kullanımı Davranış Kuralları'na uymayan kuruluşlar lisans anlaşmalarından yararlanamazlar. Bu kurallar düşünsel ve ticari hakların korunması amacını gütmektedir. Her bir kuruluşta CHEST bağlantı görevlileri vardır ve yapılan anlaşmalar bu görevlilere bildirilmekte ve ayrıca CHEST WEB sayfasında duyurulmaktadır. CHEST bunun yanında imzalanacak her yeni anlaşma için bir liste açmakta ve burada kullanıcılar söz konusu ürünle ilgili görüşlerini ortaya koyabilmekte ve tartışmaktadırlar. Bu anlaşmalar resmi kontratlar biçiminde olup iki tarafın da kazanması ilkesine dayalıdır. Lisans, sayısı sınırlanmamış yazılım kopyaları ve erişim noktaları ile tüm kuruluş mensuplarının kullanımına olanak verecek biçimde düzenlenmektedir. Ancak sayının belirlenmemesi denetim olmadığı anlamını taşımamaktadır.
Üreticinin kazanımı, tüm akademik çevrede tanıtımı, ürünü ve ürünle ilgili dokümantasyonun dağıtımını, faturalamayı CHEST'in yapması ve her ürün için tartışma listeleri oluşturması dolayısıyla pazarlama yapmak zorunda kalmaması, geniş bir pazar payı edinmesi ve profilinin yükselmesidir.
CHEST yaklaşımının başarı düzeyini şu grafikte görebiliriz:
Yeni ürünler için anlaşma yapılması istekleri ve bu anlaşma olmasaydı biz bu ürünü alamazdık türünden yorumlar da bu hizmetin yararını ortaya koymaktadır. Kullanıcı ve lisans sayılarını şu tabloda görebiliriz:
70 ürün için yapılmış bu tür anlaşmaların dışında, eğitim kuruluşları için indirimler sağlamaktadır. İndirim sağlanmış olan 1000'den fazla ürün CHEST Rehberinde listelenmektedir.
Bu merkezi hizmet dışında JISC metropolitan düzeyinde işbirliklerini de desteklemektedir.
Her ülke kendi koşulları içinde düzenlemeler yapmaktadır. Örneğin ABD'de federal devletler bazında çok daha kapsamlı okul ve halk kütüphanelerinin de katıldığı konsorsiyumlar oluşturulmakta, toplu lisanslar alınmaktadır. Missouri, Ohio, Virginia, Georgia bu tür düzenlemelere örnek gösterilebilir. Avusturya'da da bir konsorsiyum oluşturulmuştur. Başlangıçta da belirttiğim gibi artan bilgi kaynakları, yüksek maliyetler karşısında azalan mali güçle kuruluşların tek tek bilgi gereksinimlerini karşılama şansı kalmamıştır. Ortak çalışmalar ve güç birliği yapılması bir zorunluluk olarak kendini ortaya koymaktadır.