Free Web Site - Free Web Space and Site Hosting - Web Hosting - Internet Store and Ecommerce Solution Provider - High Speed Internet
Search the Web

Avrupa Birliği ve Kütüphaneler

 

                                                       Selma (Alpay) Aslan

 

AB’nde kütüphaneler konusunda yapılan çalışmalar 1980’lere uzanıyor. Avrupa Parlamentosunda kütüphaneler lehine ilk stratejik açıklama 1984'de yapılmıştı. Öneriyi yapan kişinin adıyla anılan "Scwencke kararı" , bir "Avrupa Kütüphanesi" kurulmasını tavsiye etmişti. Ancak Komisyon bunun yerine ulusal ve bölgesel ağlar yoluyla işbirliği yapılmasını özendirmeyi ve ulusal politikaların gelişmesine katkıda bulunmayı hedeflemiştir. 1990'da 3. Çerçeve Programının bir parçasına dönüşen Kütüphaneler Programı şunları hedefliyordu:

 

·        AB'nin her yerinde çağdaş kütüphane hizmetlerinin mevcut ve erişilebilir hale getirilmesi ve coğrafik farklılıkların ortadan kaldırılması,

·        Bilgi ve iletişim teknolojileri (BİT) nin kütüphanelere maliyet etkin biçimde daha hızlı olarak girmesi,

·        Kütüphaneler arasında kaynak paylaşımı için standartların belirlenmesi ve

·        Kütüphane ulusal politikalarının uyumlandırılması ve yakınsaması (Aslan, 2000 1).

 

ABD'de,  1992'de,  Başkanlık Seçimi kampanyası sırasında Başkan Yardımcılığına aday olan Al Gore'un ortaya attığı bilgi otoyolu geliştirme fikrinin benimsenmesi ve Clinton hükümetinin belli başlı  programlarından biri olması,  Avrupa'da, Jacques Delors’u harekete geçirdi. Delors, böyle bir gelişmenin Avrupa ekonomisinin rekabet gücü açısından yaratabileceği tehditi farkederek Komisyon Başkanı olarak yayınladığı son kararname ile benzer bir Avrupa yüksek kapasiteli iletişim şebekesi konusunda görüşlerini ortaya koydu. O günden bu yana, Avrupa'nın enformasyondan ekonomik ve giderek artan oranda sosyal bir kaynak olarak yararlanma kapasitesini artırmak için çalışmalar sürdürülmektedir.  (Moore, 2000).

 

4. Çerçeve Programı bu politikaları yansıtmaktadır. Telematik Uygulamaları Programı altında yer alan Kütüphaneler Programı, 3. Çerçeve Programını pekiştirmenin yanında, AB'de ekonomik, toplumsal ve kültürel yaşamı desteklemek  üzere bir modern kütüphaneler altyapısı kurma perspektifi de taşıyordu. Bu kez üç hareket çizgisi belirlenmişti:

 

·        Ağ temelli kütüphane içi sistemler: özel sektör bağlantılı ve etkin hizmetler için etkin araçlara odaklıdır.

·        Kütüphanelerarası işbirliği ve ağlaşma

·        Ağ üzerindeki bilgilere kütüphanelerden erişim: Kütüphanenin bilgiye erişimde aracı rolüne odaklı, enformasyon altyapısı ile ilgili diğer ortaklarla güçbirliği yapılmasına yöneliktir.

 

1990-98 yılları arasında, yani 3. ve 4. Çerçeve Programlar döneminde, 53 milyon ECU harcanarak ,

·        Maliyeti paylaşılan 82 Araştıma ve Teknolojik Geliştirme (R&TD) projesi başlatılmış,

·        100 etkinlik (action) finanse edilmiş,

·        23 teknik araştırma yürütülmüştür.

 

Avrupa'da 90'000'ni aşkın kütüphane olduğu düşünülürse doğal olarak bunların çok azının projelere katılabildiği ortaya çıkıyor. Katılım ve başarı düzeyi, ulusal altyapı ve her bir ülkedeki durumla yakından ilgilidir. Bütün bu projeler Avrupa'nın kuzeyi ile güneyini birbirine yaklaştırmış ve ortakların % 67'si projeleri bittikten sonra da işbirliğini sürdürmüşlerdir. 1000'nin üstünde analiz, belge, yazılım spesifikasyonu, rapor gibi çoğuna herkesin ulaşabileceği sonuçlar ortaya çıkmıştır (Aslan, 2000 1).

 

90’lı yıllarda teknolojik alt yapı üzerinde yoğunlaşan çalışmalar artık daha kapsamlı ve boyutlu bir nitelik kazanmıştır. Enformasyon Toplumu Forumu’nun oluşturduğu enformasyon toplumu vizyonu çok yönlü olup, enformasyon ve iletişim teknolojilerinin yarattığı fırsatların herkes tarafından kullanılacağı ve kontrol edileceği bir öğrenen toplum yaratma hedefi güdüyor.

 

Ekonomik boyutun yanında, politikalar artık; toplumsal, politik ve kültürel konuları da kapsayacak biçimde genişletilmiştir. Buna dayalı olarak Avrupa enformasyon toplumunun gelişiminde üç düzeyde politikalar söz konusudur: (1) Endüstriyel düzeyde, hem giderek önem kazanan küresel pazarda rekabet edebilen, hem de Avrupa'da doğan talebi karşılayan etkin enformasyon endüstrilerinin yaratılması; (2) Kurumsal düzeyde, kamu ve özel sektör kurumlarında, üretkenliği artırmak, etkinliği ve rekabet gücü düzeyini yükseltmek için enformasyonu kaynak olarak kullanmaya elverişli bir kültür oluşturulması; (3) Son olarak, toplumsal düzeyde, halkın, yurttaş, tüketici ve demokratik sürecin katılımcıları olarak, enformasyonu yapıcı bir biçimde kullanabilmeleri için enformasyon-yoğun bir toplumsal sistem geliştirilmesi (Moore, 2000).

 

Bu yaklaşımı yansıtan. 5. Çerçeve Programında anahtar sözcükler “Bütünleşme”, “yayılma” ve “yakınsama” dır. Avrupa’nın, kültürel çeşitliliğini yitirmeden bütünlük içinde bilgi toplumu oluşumunu hızla gerçekleştirmesi, küresel ekonomide rekabet gücünü artırması ve böylece daha güçlü bir birliğe dönüşmesi ana hedeftir. 2002 yılına dek üzerinde durulan üç ana konu:

 

·        Daha ucuz, hızlı ve güvenli bir Internet ortamı,

·        E-ticaret de dahil olmak üzere yoğun Internet kullanımının teşviki,

·        İnsana ve becerilere yatırım yapmaktır (Aslan, 2000 2).

 

Güçlü bir toplumun güçlü bireylerle var olabileceği noktasından hareketle toplumun dışına itilmiş, ya da fırsatlardan çeşitli nedenlerle yararlanamamış kesimlerin kazanılması, bilgi varsılı ile yoksulu arasındaki boşluğun doldurulması ve yaşam boyu öğrenim özenle üzerinde durulan konulardır. Tüm bu kesimleri de içine alan katılımcı bilgi toplumu, iş dünyasını hem  daha çok alıcı, hem de daha çok gerekli becerilere sahip iş gücü yaratarak canlandıracaktır. Bilgi toplumu sosyal adaletle ekonomik dinamizmin elele gideceği bir ortamdır (Liikanen, 2000). Bu anlayışı yansıtan

5. Çerçeve Programında beş ana alan belirlenmiştir:

 

·        Yaşam kalitesi ve canlı kaynakların yönetimi (Life)

·        Kullanıcıya dost bilgi toplumu teknolojileri (IST veya UFIS)

·        Rekabetçi ve sürdürebilir büyüme (Growth)

·        Enerji, çevre ve sürdürebilir kalkınma (EESD)

·        Nükleer enerji (FP5-Euratom).

 

1999’da yapılan bir değerlendirmede, "Avrupa kültür endüstrisi ve kurumlarının geleceği, BİT'in yol açtığı yapısal değişime hızlı ve etkin biçimde ayak uydurabilmelerine ve kaliteli, farklılıkları yansıtan sayısal içerik ve hizmetler sunabilme kapasitelerine bağlıdır." deniyordu (Merola, 1999).  Kütüphaneler açısından tüm bunlar somutta artık melezleşmiş olan dermeleri giderek sayısallaştırmak, yaşamboyu öğrenime ve uzaktan eğitime katkıda bulunmak, elektronik kaynaklar kullanmanın yanında hizmet sunumunda da bilişim ve iletişim teknolojilerinin kullanımını giderek maksimize etmek anlamını taşıyor. 5. Çerçeve Programı’nda kütüphanecileri ağırlıklı olarak ilgilendiren IST ‘in altındaki DIGICULT’a geçmeden once, yukarıda saydığım beş ana alanın çoğunda enformasyonla ilgili  proje geliştirme olanağının, yaratıcı bir yaklaşımla bakıldığında var olduğunu belirtmek isterim. Örneğin, “Geleceğin kentleri ve kültür mirası”, yurttaşların kentsel ortamının uyumlu biçimde geliştirilmesini hedefleyen bir hareket çizgisi olup bilgi ağlarının kullanılması ve sayısal kent kavramını da içermektedir. Kütüphanesiz bir kent herhalde düşünülemez (Sudbury, 1999).

Bu beş ana alan dışında  iki programa daha dikkatinizi çekmekte yarar görüyorum:

 

 

Ø      Eğitim

Ø      Avrupa kültür mirasına erişim

Ø      Küçük ve orta ölçekli işletmeler, yani (KOBİ)’ler için uygulamalar ve hizmetler

Ø      Kentsel ve bölgesel bilgi ağları

AB’ye üye olmayan Akdeniz ülkelerinden katılımcı kuruluşların da maddi destek alabileceği  projeler, çeşitli ağ altyapıları üzerinden bilgi teknolojisinin kullanımını yaygınlaştıracak, KOBİ’lerin rekabet gücünü artıracak ve halka sunulan hizmetleri etkinleştirecek nitelikte olmak durumundadır. (http://telecom2000.finsiel.it/tentelecom/en/call2000.html)

 

5. Çerçeve Programın beş ana alanından biri olan Bilgi Toplumu Genel Direktörlüğü'nün yürüttüğü Bilgi Toplumu Teknolojileri Programının alt başlıkları ise şunlardır:

 

·        Yurttaşlar için sistemler ve hizmetler (KA1)

·        Yeni çalışma yöntemleri ve elektronik ticaret (KA2)

·        Çoklu Ortam İçerik ve Araçları (KA3)

·         Temel teknolojiler ve altyapı (KA4).

 

Yüksek maliyetli teknolojik gelişmelerin toplum yararına işleyeceğinden emin olmak gerekir. Bu nedenle bilgi toplumuna dönüşümün sosyo-ekonomik boyutu da AB için önem taşımakta olup bu alanda da araştırma projeleri yürütülmektedir. Geliştirilen modeller ve ürünler; iş çevrelerinin, yurttaşların ve politika geliştirenlerin ilerideki beklentilerine uygun olmalıdır.   Bu nedenle Bilgi Toplumu Genel Direktörlüğü teknoloji yanı ağır basan araştırma programları yanında, daha pazara yönelik, ya da sosyo-ekonomik sorunlarla ilgili çalışmalar da yapmaktadır. Bunlardan 1998 ve 1999 yıllarında başlatılan ve 2002'ye dek sürecek olan Internet Action Plan daha güvenli bir Internet ortamı, PROMISE ise bilgi toplumunun sosyo-ekonomik yararları konularını kapsamaktadır. 5. Çerçeve Programında ise CPA (Cross-programme Actions)  diye adlandırılan bir hareket çizgisi belirlenmiştir.  Bunun altında örneğin Bilgi Toplumu Teknolojileri Programı sonuçlarının yayılması ile ilgili bir alt çalışma alanı vardır.

 

Sayısal kütüphane projeleri ise “Çoklu ortam içerik ve araçları” altında yer almaktadır. “Sayısal (Kültürel) miras ve kültürel içerik, “Çoklu ortam içerik ve araçları”nın beş ana alanından birini oluşturmaktadır. Kısaca DIGICULT diye anılan etkinlik alanında yapılan çalışmalar; kütüphane, müze ve arşivlerin; ekonomik, bilimsel ve teknolojik gelişmeyi de kapsayan biçimde ortaya çıkmaya başlayan kültür ekonomisine katkılarını yaygınlaştırmayı hedeflemektedir. Burada “Kültürel ve bilimsel içeriğe erişimde yeni modellerin denenmesi”, "Kültürel mirasın sayısal ortamda korunması" ve “Bilgiye erişim, filtreleme, analiz ve yönetiminde denemeler ve en iyi uygulamalar” gibi alt çalışma alanları vardır. (http://www.cordis.lu/ist/ka3/digicult/en/)

 

IST programının destekleyici çalışmalarında ise standardizasyon, birlikte işlerlik (interoperability) gibi konular ele alınmaktadır.

 

IST Programınca finanse edilen sayısal kütüphane projelerini, Sayısal Kütüphaneler Mükemmeliyet Ağı (DELOS, Network of Excellence on Digital Libraries) web sitesinde izlemek mümkündür. DELOS sayısal kütüphaneler konusunda Avrupa’da araştırma yapanlara açık forumlar halinde örgütlenmiş bir ağ olup, konulu atölyeler, konferanslar, yaz okulları, araştırma değişim programları, eğitim programları düzenlemek gibi alanlarda etkinlik göstermektedir. DELOS web sitesinde şu anda sekiz proje listelenmiş bulunmaktadır. Buraya kadar aktardığım bilgileri somutlamak için bu projelere kısaca değinmekte yarar  görüyorum (http://www.ercim.org/delos/ ):

.

Avrupa uzay araştırmalarının halk için anlaşılır simulasyona dayalı bir sunumu.

·         BRAVA – Video Analiz yoluyla Yayın Arşivlerinin Restorasyonu (Broadcast Restoration of Archives through Video Analysis)

Restorasyon işlemlerinin etkenliğinin artırılması, restore edilmiş materyali çoklu çözünür “multi-resolution” sayısal video yayın standartları düzeyine ulaştırarak yayılmalarını sağlamak …

·         COVAX – XML’de Çağdaş Kültür Görsel Arşivi (Contemporary Culture Virtual Archive in XML)

Arşiv, kütüphane ve müzelerde bulunan belgelerin SGML/XML uygulamalarına dayalı olarak homojen bir biçimde kodlanmış tanımlarına Internet üzerinden ulaşabilmek için teknik çözümlerin analizini ve belirlenmelerini amaçlayan bir çalışmadır. SGML/XML; standardizasyon, birlikte işlerlik (interoperability) ve birlikte bağlanırlık (interconnectivity) sağlanmasını olanaklı kılacak ve böylece, belgelere Internet üzerinden ulaşılabilecektir. Bu, çeşitli türden belgelerin örnekleri kullanılarak geliştirilecek bir prototipe dayalı fizibilite projesidir.

·        ECHO – Çevrim-içi Avrupa Belgeseli (European Chronicles On-line)

Dört ülkeden 1900 – 1960 dönemine ait yaşamın çeşitli yönlerini yansıtan  belgesellerin web üzerinden erişilebilir hale getirilmesi ve ECHO sayısal kütüphane hizmetlerinin yürütülmesi… Proje, yarı-otomatik metadata çıkarımı ve edinimi, Ingilizce olmayan dillerin indekslenmek üzere tanınması, tarama ve erişim, çok dilde erişim yeteneği, otomatik film özeti çıkarma, gizlilik, faturalama sistemleri gibi teknikleri kullanacak ve geliştirecektir.

Avrupa’daki okullar için web’de eğitim materyalleri geliştirme projesi.

Internet’te bulunan Avrupa kaynaklı kültürel ve bilimsel dermelere, konu bazında daha iyi erişim sağlanmasına yönelik bir pilot projedir. Mevcut geçit inisiyatifleri ile ortak çalışma içinde jenerik simsar mimari ve veri modeline  dayalı olarak dağıtık dermelerin bütünleşik taramasını  hedeflemektedir. Servisin alanı ve kapsamı proje ortakları ile birlikte belirlenecek, denemeler yapılarak  teknik çözümler, metadatanın paylaşımı ve standtartlar gibi konularda anlaşma sağlanmaya çalışılacaktır.

Avrupa’da IST programı kapsamında ya da ulusal girişimler çerçevesinde yürütülen projelerde çalışan metadata şema tasarımcıları için bir eğitim platformu olup yeni standartlar ve metadatanın uygun biçimde kullanımı konusunda kılavuzluk yapmayı hedeflemektedir.


 Nedense bu sitede adı geçmeyen diğer bir proje ise MACS (Multilingual Access to Subject) dır. MACS, Avrupa’dan kataloglara ve kütüphane veritabanlarına çok dilde erişimi hedefleyen proje bir çeviri hizmeti değil, indeksler arasında denklik kurma hedefi güdüyor. Bu projeye dört kütüphane katılmıştır. http://www.bnf.fr ve http://www.infolab.kub.nl adreslerinde daha ayrıntılı bilgi bulunabilir. ( e-Culture; a newsletter on cultural content and digital heritage, 2, 1, Jan – Feb 2001, ftp://ftp.cordis.lu/pub/ist/docs/digicult/newsletter_7_01.pdf)

Türkiye’de şu anda yürütülen uyum çalışmaları kapsamında doğrudan kütüphanelerle ilgili herhangi bir husus yoktur. MEDA ve EUMEDIS  programları çerçevesinde sağlık, medya gibi belli konularda projeler yürütülmektedir. AB projelerinin bir envanterini yapan ESIS (http://www.ispo.cec.be/esis)’ te “Türkiye” taraması 24 sonuç vermektedir. Üç proje kabul edilmemiştir. Kabul edilenlerden yalnızca biri IST projesi idi. MATHMIND adı verilen bu proje, son matematiksel tekniklerin endüstride kullanılması ve böylece Avrupalı  sanayicilerin rekabet gücüne katkı sağlamayı amaçlıyor. Yunanistan, Türkiye, Finlandiya, Romanya, Bulgaristan ve Arnavutluk’tan 10 üniversitenin Enformatik, Bilgisayar ve Matematik Bölümlerinin yürüttüğü 513,870 ECU’ye malolacak ve 2.5 yıl sürecek.

ESIS taramasında karşılaştığım diğer bir Türkiye’den proje ise Evreka Arama Motoru idi. Bir Web sitesinde dil tanıma becerisine sahip olarak çalışan motor, belge analizi, izlenmesi ve indekslenmesinde Türkçe web belgelerini, Türkçe dil tanımı ile analiz etmektedir. AB projeleri kapsamında ölçümler ve uygulamalar da yer almaktadır. Bu nedenle, bu motorun bir web sitesinde uygulaması da sanırım bir proje konusu olabilir.

Anadolu Üniversitesi ve Kültür Koleji gibi  kuruluşların eğitim alanında projeler gerçekleştirdikleri görülüyor.

Diğer bir kaynakta gözüme çarpan, yürütenlerini saptayamadığım ilginç bir projeyi de aktarmak isterim. 3D MURALE projesi 3D çoklu ortam araçları geliştirip kullanarak Türkiye’de bulunan antik kentlerden Sagalaossos’ (Aglasun, Isparta)’ u sanal ortamda yeniden kurmayı amaçlıyor. Çoklu ortam teknolojileri, arkeolojik kalıntı, anıt ve yerleşkelerinin kayda alınması, kataloglanması, korunması, restorasyonu konusunda yeni yöntemler ortaya koyacak. ftp://ftp.cordis.lu/pub/ist/docs/digicult/newsletter_7_01.pdf)

Avrupa, kültür mirasına sahip çıkarak, çeşitliliğini koruyarak ve insanlarını eğiterek yeni ekonomi düzeninde sağlam bir yer edinmeye çalışıyor. Bu dönüşümde kütüphanelere düşen bir hayli görev var. Gelişmeleri izlemek ilginç olacak. Katkıda bulunabildiğimiz oranda da heyecan verici. Gerek Avrupa’da, gerekse tüm dünyada insanların mutluluğunu ve erincini sağlayabilecek bir bilgi toplumu oluşturulabilmesi dileği ile beni dinlediğiniz teşekkür ederim.

Kaynakça

Aslan, Selma (Alpay). 2000. Avrupa Birliği Bilgi Toplumu Projeleri.  INET-TR VI (9-11 Kasım 2000, Istanbul)' da sunulan bildiri metni. http://www.britishcouncil.org.tr/turkish/infoexch/toplum.htm

Aslan, Selma (Alpay). 2000. 2000'li Yıllarda Bilgi Hizmetleri. 2000 yılı Kütüphane Haftası programında sunulan panel konuşması, Ankara. http://www.britishcouncil.org.tr/turkish/infoexch/kh.htm

Moore, Nick.(2000). "Enformasyon politikalarına küresel bir bakış”, Türk Kütüphaneciliği, 14: 60 - 81. http://www.britishcouncil.org.tr/turkish/infoexch/moore.htm

Sudbury, Wendy. (1999). “Funds for Cultural Heritage: An Introduction” Exploit Interactive, Issue 1. http://www.exploit-lib.org/issue1/funds/ 

Merola, Giovanna. (1999). "Overview of the Telematics for Libraries Programme: key issues and achievements". Consolidating the European Space, DG Information Society Cultural Heritage Applications Unit, Luxembourg, 117 - 19 November 1999. http://www.echo.lu/libraries/events/FP4CE/speech/merola.html